سی و شش وضعیت نمایشی

در طول تاریخ نمایش در جهان ، هزاران داستان و اتفاق روایت شده اند که همگی برای پی ریزی بنای خود از یکی از سی و شش وضعیت نمایشی بهره برده اند. در این صفحه این۳۶ وضعیت در تعاریفی ساده ارائه گردیده است

لابه یا التماس

عامل ضروری: ستمگر – التماس کننده – قدرت قانونی

شرح وضعیت: شرایطی پدید آمده است که ستمگر یا قدرتمندی به حق یا به زور به پیروزی رسیده است. ستمدیدگان یا محکومین یا متهمان که کیتواندد بیگناه یا گناهکار باشند، از او تقاضای بخشش و آزادیو تغییر وضعیت دارند. در این میان یک میانجی که میتواند صاحب قدرت قانونی نیز باشد و از ستمگر قدرت کمتری دارد به سه شکل در این وضعیت دخالت میکند:

  1. میانجی بی طرفانه میان ستمگر و ستمدیده قضاوت میکند
  2. میانجی جانب قدرت را میگیرد و مجری فرمان او میشود
  3. میانجی خود از ستمدیدگان است و هر دوی آنها از درگاه قدرتمند تقاضایی دارند.

شرح نمونه ها:

  1. فراریان یا گناهکارانی که برای جان خود التماس میکنند.
  2. برای اجرای مناسک دینی خود که توسط قدرت منع شده است التماس میکنند.
  3. در جست وجوی جای آرام برای مردن التماس میکنند د_درمکان و قدرت جدید در جستجوی جایگاه سخت میکوشند.
  4. برای گناه خود طلب شفاعت دارند. و_برای بازپسگیری جسد یا شی مقدس خود التماس میکنند. ز_برای نجات جان عزیزانشان التماس میکنند

نمونه های نمایشنامه: ملتمسان و فرزندان هرکول از آشیل – شاه جان از شکسپیر – اهالی تروا از برلیوز – دانائه از اریپید

نمونه های فیلمنامه: فهرست شیندلر – داستان ندیمه – پیانیست – طعم گیلاس – مجموعه اره

نمونه های واقعی: سرنوشت بومیان در مستعمرات- سرنوشت مسیحیان در دوران امپراطوری روم- سرنوشت که به سرپرستی گرفته میشوند- قاتلی که مقتولین را به التماس برای جانشان وادار میکند.

رهایی

عوامل: ستمدیده – تهدید کننده – منجی

شرح وضعیت: در این شرایط تمام وعضعیت اول وجود دارد با این تفاوت که یک منجی به صورت غیر منتظره و به میل خود به نجات سنمدیده و درمانده می آید.

شرح نمونه ها:

  1. منجی برای نجات ی محکوم به مرگ ظهور میکند.
  2. منجی برای خریدن آبرو و شرف به میدان می آید.
  3. شوالیه ای برای دفاع از حیثیت فردی به جنگ میرود.
  4. فرزندانی که پدر ستمگرشان را از قدرت خلع میکنند.
  5. نجات میزبان توسط کسانی که قبلا میهمان او بوده اند.
  6. مصلحان و پیامبرانی که برای نجات بشریت تلاش کرده اند.

نمونه نمایشنامه: دن کیشوت اثر سروانتس – آندرمد سوفوکر – تانکر اثر ولتر – زره نقره ای اثر گرین

فیلمنامه: رمبو – سوپرمن – رابین هود – مدمکس

نمونه واقعی: یک داستان پیامبران – داستان عیاران – دخالت آمریکا برای خاتمه جنتگ جهانی دوم

انتقام (1)

این وضعیت از میل بسیار انسان به اجرای عدالت هر چند غیر قانونی بوجود می آید.

شرح وضعیت: ستم، جنایتی اتفاق افتاده و کسی یا کسانی در پی انتقام از عامل جنایت هستند. این تنها یک پیرنگ است و تنوع داستانی به شکل های مختلف انتقام، موانع بر سر راه انتقام، سرعت انتقام و ده ها عامل دیگر بستگی دارد.

شرح نمونه ها:

  1. انتقام قتل خویشاوندان
  2. انتقام فرزند هتک حرمت شده
  3. انتقام به سبب توهین به همسر
  4. انتقام قتل معشوق
  5. انتقام دوست مقتول یا زخمی
  6. انتقام به سبب چپاول و جراحت
  7. انتقام به سبب تهمت ناروا
  8. انتقام به سبب رابطه نامشروع

نمونه نمایشنامه: آتیلا اثر ورنر – سنت هلن اثر مادام سورین – کلاوجیو اثر گوته – قصابها اثر اکرس – طوفان اثر شکسپیر

نمونه فیلمنامه: کونت مونت کریستو – دوئل

نمونه واقعی: بمباران هیروشیما

انتقام خویشاوندی

در این وضعیت اعتماد خدشه دار شده و نا امنی درون خویشاوندی، اضطراب زیاردی تولید  میکند و میل انتقام را افزایش میدهد

 عوامل: خویشاوند انتقام گیرنده – خویشاوند مجرم – خاطره قربانی رابطه خویشاوندی بین آنها

شرح وضعیت: یکی ازاعضای خانواده یا خویشاوندان یا یک جامعه کوچک به دلیل امیال یا منافع شخصی باعث آزار یا جنایت در خق یکی دیگر از اعضا میشود. این وضعیت یکی از همترین وضعیت های نمایشی است زیرا وحشت مستولی شده و عدم اعتماد باید به گونه ای باشد که اشتیاق زیادی را برای انتقام یا احقاق حق قربانی یا قربانیانن ایجاد کند از دست رفتن امنیت در چنین ماجراهایی باعث ایجاد شکل دیگر نیز میشود. اینکه میل به انتقام خویشاموندی از میل به یافتن از حقیقت ماجرا بیشتر باشد یعنی فرد گناهکار فقط به خاطر سوءتفاهم گناهکار شناخته میشود

شرح نمونه ها:

  1. اتقام مرگ پدر از مادر وبالعکس
  2. انتقام برادر مرده از فرزند
  3. انتقام مرگ پدر از شوهر و بالعکس و…

نمونه نمایشنامه: هملت و اتلو از شکسپیر – الکترا و افی ژنی  از سوفوکل

نمونه فیلمنامه: زخم اثر جرمی آیرونز – بی وفا – داگ ویل – مجموعه پدر خوانده – هالووین – از گور برخاسته – SHOW GIRLS

نمونه واقعی: هابیل و قابیل

تعقیب و گریز

در این وضعیعت فراری در مرکز توجه قرار میگیرد زیرا به شدت تنهاست و این تنهایی همدردی ایجاد میکند

عوامل: فرد فراری و مکافات

شرح وضعیت: فردی گناهکار یا بی گناه تلاش میکند از مکافاتی که به حق یا ناحق برای او در نظر گرفته شده بگرید ما در وضعیت تعقیب به دلیل تعقیب کاری نداریم و فقط به فراری علاقه مند هستیم، زیرا در خطر جدی قرار دارد اینکه ما با فراری حتی گناهکار همذات پنداری میکنیم به آن دلیل است که ناخودآگاه میدانیم همه ما توان انجام عمل گناهکارانه را  داریم و احساس تنهایی او در برابر مکافات را درک میکنیم

شرح نمونه ها:

  1. تعقیب فراریان از عدالت
  2. تحت تعقیب به جرم عشق
  3. قهرمانی که بر ضد قدرت مبارزه میکند.

نمونه نمایشنامه: راهزنان اثر شیلر – دون ژوان اثر مولیر – آژاکس اثر سوفوکل – پرومته در زنجیر اثر آشیل

نمونه فیلمنامه: رهایی از شائوشنگ – فراری – پاپیون – فرار بزرگ – CATCH ME IF YOU CAN – FAST AND

نمونه واقعی: آوارگان جنگ – چگوارا

بلا

در این وضعیت به دلیل حجم نابو کننده بلا پیش بینی نتایج فاجعه بار، دلهره همراه با پالایش روانی بخاطر مصون بودن از آن مخاطب را درگیر میکند

عوامل: قدرت رو به نابودی – دشمن بشارت دهنده نابودی

شرح وضعیت: فرد یا جامعه به صورت ناگهانی و یا با هشدار قبلی که به آن بی توجهی شده در معرض خطر ویرانی و نابودی فاجعه بار قرار میگیرد با همه تلاشها برای جلوگیری از فاجعه اتفاق افتادن آن ناگریز است.

در این شرایط همه قوانین و هنجار های فعلی به هم میریزد قهرمان باید در شرایط جدید و غیر قابل باور تصمیم های حیاتی بگیرد.

شرح نمونه ها:

  1. نابودی سرزمین های پدری
  2. شکست در جنگی بزرگ
  3. بلا های طبیعی
  4. نابودی کامل جامعه بشری
  5. سرنگونی حکومت ها
  6. رنج ناسپاسی
  7. رنج بی حرمت شدن یا مجازات ناعادلانه
  8. ترک شدن از جانب معشوق
  9. رنج از دست دادن فرزند

نمونه نمایشنامه: دشمن مردم اثر ایبسن – شاه لیر اثر هملت – کرگدن از یونسکو – سالامین از آشیل – ادیسه از هومر

نمونه فیلمنامه: 2012 – جاده – فیلم های مربوط به زامبی ها – مترو پولیس – جوکر – جنگ دنیاها

نمونه واقعی: زلزله – سونامی – انفجار هیروشیما – شاه ایران

بدبختی مداوم

در این وضعیت نهایت بدبختی برای بشر توام با بدبینی زیاد وجود دارد اما آیا بدبختی بشر را نهایتی هست

عوامل: بدبخت – عوامل بدبختی

شرح وضعیت: فرد یا جانعه ایگرفتار دور بی پایانی از رنج و بدبختی میشود. در این وضعیت نهایت رذلت و بدبینی نهفته در اعماق وجود بشری و نهایت توان بشر برای مبارزه با آن بهچابش کشیده میشود

در این وضعیت هم بقهرمان و هم مخاطب رنج های بی پایانی را تجربه میکنند که هیچ تخفیفی در آنها داده نمیشود.

شرح نمونه ها:

  1. یک بی گناه قربانی دسیسه جاه طلبانه میشود
  2. حمایت شدگانی که حامی بی گناه خود را غارت میکنند یا عذاب میدهند
  3. قدرتمندی که از قدرتی که دارد، خلع میشود
  4. افرادی گرفتار خطر یا بدبختی که هر راه حلی برایشان خود یک بدبختی تازه است

نمونه نمایشنامه ها: پرومته در زنجیر اثر سوفوکل – نابینا اثر مترلینگ – بتهوون اثر فوشوا

نمونه فیلمنامه ها: 12 سال بردگی – تنگنا(ایرانی) – UTURN

نمونه واقعی: وضعیت یهودیان در جنگ جهانی دوم – برده داری در آمریکا – دوران تفتیش عقاید

شورش

در این وضعیت، دسیسه کردن به عنوان عامل بزرگ تغییرات مهم اما نامطلوب استفاده میشود

عوامل: ستمگر- شورش گر

شرح وضعیت: فرد یا گروهی در شرایط نامطلوب زندگی گرفتار آمده اند چند عامل محرک طبیعی و لی اغلب طراحی شده و دسیسه چینی شده، عامل شورش بر علیه شرایط زندگی و از بین بردن مسبب آن میشود.

اما در بعضی موارد باعث جایگزینی فرد بهتر یا مطلوب شده شرایط نمیشود

شرح نمونه ها:

  1. توطئه فردی
  2. توطئه جمعی
  3. شورش فردی که حرفش در دیگران موثر است
  4. شورش جمعی

نمونه نمایشنامه: اگمونت اثر گوته – ماموریت ژاندارک اثر والیز – ویلهلم اثر شیلر – مکبث اثر شکسپیر – چهاردهم ژوئیه اثر رومن رولان

نمونه فیلمنامه: زنده باد زاپاتا – سیاره میمونها – پارک  ژوراسیک – رزم ناو پوتمکین

نمونه واقعی: انقلاب های سیاسی – داستان پاتریس لومومبا – داستان ژاندارکجنگ های داخلی آمریکا

خطر کردن جسورانه

این وضعیت برخلاف وضعیت هفتم نشان دهنده قدرتهای برتر انسان مثل هوش آگاهی و نظم است.

عوامل: رهبری جسور – شخص یا موضوع نیارزمند جسارت

شرح وضعیت: فرد یا افرادی برای بدست آوردن یک موقعیت، یک فرد یا یک گنج با ارزش دست به طراحی یک نقشه هوشمندانه زده و علیرغم تمام مخاطرات بر سر راه که هرچه نلفسگیرتر باشند جذاب ترند، بالاخره به هدف خود دست میابند.

در موارد نادری پاداش آنان ممکن است رنج و  عذاب باشد اما خود عمل به قدر کافی با شکوه و دلپذیر خواهد بود تا ارزش آن ار داشته باشد.

شرح نمونه ها:

  1. نقشه برای طراحی و پیروز ی در یک جنگ
  2. ربودن شخص یا یک شی محبوب یا گرانقیمت یا حیاتی
  3. پس گرفتن یک شخص یا یک شی محبوب یا گرانقیمت یا مقدس از ربایندگان آن
  4. ماموریتهای پرماجرا
  5. ماجراجویی برای بدست آوردن زن دلخواه

نمونه نمایشنامه: هنری پنجم اثر شکسپیر – پارسیفال اثر واگنر – کشف دنیای نو اثر لوپه دو وگا

نمونه فیلمنامه: ایندیانا جونز – جوینده مقبره – یاران اوشن – صخره – ربوده شده

نمونه واقعی: ماجرای دستگیری ریگی – ماجرای کشتن بن لادن و صدام حسین – دزدیدن تابلوهای معروف از موزه ها

آدم ربایی

این وضعیت بر اساس عواطف قدرتمندی مثل عشق حسادت و رقابت استوار است.

عوامل: رباینده – ربوده شده – محافظ

شرح وضعیت: زن یا دوست یا معشوق دلبندی توسط یک نقشه برنامه ریزی شده ربوده میشود. این ربایش ها اغلب با پیروزی و بدون مدعی پایان میابد. اما در بعضی مواقع فرد محافظ یا مالک در جستجو و باز گرداندن فرد ربوده شده اقدام میکند

شرح نمونه ها:

  1. ربودن زنی بر خلاف میلش
  2. ربودن زنی راغب
  3. یافتن زن ربوده شده با کشتن یا نکشتن فرد رباینده
  4. نجات دوستی اسیر
  5. نجات بچه ای اسیر
  6. نجات روح گرفتار

نمونه نمایشنامه: ربودن هلن اثر سوفوکل

نمونه فیلمنامه: ربوده شده – جن گیر – تب سرد – خون بس

معما

در این وضعیت یک چالش جدی مین عقل و ذکاوت با احساسات و امیال مختلف در میگیرد

عوامل: طرح معما – جستجوگر – معما

شح وضعیت: با طرح یک معما یا مسئل عجیب یا خارق العاده و ایجاد کنجکاوی در مخاطب داستان طرح و ادامه می یابد. این طرح معما میتواند چنان مخاطب را درگیر کند که همراه با وضعیت گمانه زنی به طرح راه حل بپردازد.اگر این وضعیت دقیق طراحی شود میتواند احساسات مخاطب را به چالش بکشد و او را وادار سازد در نهایت علیرغم عواطفش به عقلانی ترین راه حل رضایت دهد حتی اگر مطابق میل او نباشد

شرح نمونه ها:

  1. گاه معما به صورت یافتن یک شی گمشده یا حل یک راز است
  2. معما برای حل شدن نیاز به آزمونهایی دارد که خود آنها معما هستند، مثل هویت افراد،هویت جنسی،افراد و وضعیت روانی افراد و …
  3. حل کننده معما به دلایل مختلف مجبور به حل معماست از جمله جلوگیری از انتقام، در خطر بودن دیگران، فشار افکار عمومی، از دست رفتن موقعیت اجتماعی و فردی و…
  4. طراح معما اغلب برای حل کردن معمای مطرح شده بهای طلب میکند مثل قربانی کردن جان و مال جستجوگر یا عزیزان او

نمونه نمایشنامه: تاجر ونیزی اثر شکسپیر – ابوالهول اثر آشیل – سنجاق طلایی اثر ادگار آلن پو

نمونه فیلمنامه: ماجراهای شرلوک هولمز – زودیاک – اره – gone girl

نمونه واقعی: فعالیت کارآگاهان پلیس – امتحان های هوش

دستیابی

در این وضعیت هماهنگی ظریفی بین خرد و احساسات پدید می آید و تا نیل به پیروزی همراه هم پیش میرود

عوامل: وکیل و طرف دعوی یا دو طرف دعوا- داور

دعوا یای اختلافی بوجود آمده است که حل آن ساده نیست عموما شخصیتی که وکیل مدافع حاذقی است و یا قاضی که مجبور به قضاوتت است، نقشی پر رنگ ایفا میکنند قدرت استدلال و پیدمان منطقی اسناد و دلایل برای رسین به پیروزی، چالش بزرگ بر سر راه نویسنده خواهد بود

همچنین سختیهایی که بر سرراه قضاوت قرار درد از جمله دغدغه های این آثار است

شرح نمونه ها:

  1. وکیل مدافع با دروغ و نیرنگ و اعمال زور در پی دستیابی به پیروزی است
  2. وکیل مدافع با قدرت استدلال پیروزی را بدست می آورد
  3. وکیل مدافع و داور با یکدیگر مناظره میکنند
  4. قاضی برای دادن رای غیر منصفانه توسط وکیل یا طرف دعوا وسوسه میشود
  5. قاضی خود به نوعی از طرفین عواست اما به به نفع حقیقت رای میدهد

نمونه نمایشنامه: دایره گچی اثر برشت – ادیپ در کلئوس اثر سوفوکل – تاجر ونیزی

نمونه فیلمنامه: دوازده مرد خشمگین – وکیل مدافع شیطان

نمونه واقعی: جریان هر روزه دادرسی در دادگاه ها

عداوت میان خویشاوندان

عوامل: خویشاوند بد جنس- خویشاند منفور یا کینه توز

شرح وضعیت: به دلیل کینه ای قدیمی و یا به کمک فرد بد خواه،دشمنی درون اعضای خانواده شکل میگیرد. اعضایی که در حالت عادی نزدیک ترین و عزیز ترین افراد برای یکدیگرند، به دشمنان پر کینه تبدیل میشوند. گاه این تنفر متقابل و گاه یک طرفه است مورد دوم بسیار خطرناکتر از از مورد اول است دشواری بزرگ برای نویسنده زمانی است که بخواهد دلایل متقاعد کننده ای برای بروز نوع کینه طراحی کند

شرح نمونه ها:

  1. تنفر برادران از یکدیگر
  2. خانه آرژیل اثر فابر(1907)
  3. تنفر مادرشوهر از عروس
  4. تنفر داماد از مادر زن
  5. تنفر فرزند از پدر و بالعکس
  6. فرزندکشی
  7. پدر کشی

نمونه نمایشنامه: رنج های یعقوب اثر لوپه دووگا – ریچارد سوم از شکسپیر

نمونه فیلمنامه: اولدبوی – سریال پیکی بلایندرز – هالووین

نمونه های واقعی: داستان حضرت یوسف – قتل ها و فجایع درون خانواده ها و زنای محارم

رقابت میان خویشاندان

این وضعیت نشان دهنده قدرت بالا و خطرناک عشق است. زیرا در عین زیبایی میتواند عاملی مرگبار باشد.

عوامل: خویشاوند محبوب – خویشاوند نامحبوب – شخص یا موضوع مورد رقابت

شرح وضعیت: یک فرد یا افرادی از میان خویشاوندان نزدیک بر سر فرد یا موضوعی رقابت میکنند. مثلا بر سر بدست آوردن قلب یک زن یا یک ارثیه خانوادگی، این یکی از اناع مثلث عشقی نیز هست.

این رقابت عموما به نفرت و مرگ و جنایت و خیانت و زنا منتهی میشود

شرح نمونه ها:

  1. رقابت دو برادر
  2. رقابت خواهران
  3. رقابت پدر و پسر بر سر یک زن مجرد یا شوهردار
  4. رقابت پدر و پسر بر سر همسر پدر
  5. رقابت مادر و دختر
  6. رقابت میان پسر عموها
  7. رقابت میان دوستان نزدیک

نمونه نمایشنامه: دن کارلوس اثر شیلر – پدر ولخرج اثر دوما – آنتیگون اثر متاستازیو

نمونه فیلمنامه: زخم – عشق سگی – دختران بولین – REVEGE

نمونه واقعی: ماجرای ازدواج و طلاق هنری هشتم

زنای مرگبار – مثلث عشقی

عوامل: خیانت کننده فاسق – شوهر یا زنی که به او خیانت شده است

در این وضعیت هیچ قهرمانی وجود ندارد

شرح وضعیت: مرد یا زنی مورد خیانت همسر یا معشوق قرار میگیرد

رقابت ترسناکی بین خیانت دیده و خیانت کرده آغاز میشود که سر انجامی مرگبار دارد. در این وضعیت بهتر است فرد خیانت دیده را ناآگاه فرض کرد تا مطلع شدن او از خیانت جذابیت و تعلیق داستانی ایجاد نماید.همچنین اگر میان خیانت دیده هاغ و فاسق ارتباطی وجود داشتهدباشد بهتر است

شرح نمونه ها:

  1. کشتن معشوق یا همسر که به دست فاسق به فرمان او
  2. کشتن یک خیانت دیده توسط فاسق
  3. در موارد معدودی کشتن یک خیانت کننده توسط فاسق
  4. کشتن خیانت کننده توسط خیانت دیده

نمونه نمایشنامه: از آشیل – سهم نیمروز از پل کرودل – سامسون و دلینه

نمونه فیلمنامه: آقای ریپلی با استعداد – unfaithful

نمونه واقعی: آمار روزانه کشمکشهای خانوادگی در دادگاهها – ماجرای ؟